دانستنیهای دیابت دانستنیهای سلامت

عوارض چشمی بیماری دیابت

eye_diabete
نوشته شده توسط دکتر افشین عشقی

مقدمه

در اثر عواملی همچون افزایش شیوع چاقی ناشـی ازشـکل نادرسـت زندگی شهر نشینی و افزایش سـن جوامـع بـشری ، شـیوع بیمـاری دیابت در جهان بـه سـرعت رو بـه افـزایش اسـت و متاسـفانه ایـن افـزایش در کـشورهای در حــال توسـعه از جملــه در کـشور مــا چشمگیرتر است، چنان که در حال حاضر حدود ۲۰۰ میلیون نفر در دنیا و بالغ بر۳ میلیون نفر در ایـران بـه ایـن بیمـاری مبـتلا هـستند.(البته این آمار تا سال ۲۰۱۴ به بیش از ۳۵۰ میلیون دیابتی در دنیا و بیش از ۷ میلیون دیابتی در ایران افزایش پیدا کرده است.) (Admin) مبتلایان به دیابت بیش از دیگران در معـرض خطـر بـروز عوارضـی مانند اختلالات بینایی، حملات قلبی– عروقی، قطع پا و یا نارسـایی کلیوی قرار دارند. مطالعات اخیر نشان داده اند که با رعایـت برنامـه غذایی سالم )اعتدال در مصرف غذا( و داشتن فعالیت فیزیکی منظم، کنترل دقیق قند خون )با مصرف داروهای خـوراکی و یـا انـسولین(، فشار خون و سطح چربی های خون، از بروز بسیاری از این عوارض جلوگیری می شود و بدین طریق بیماران دیـابتی مـیتواننـد از یـک زندگی سالم و طول عمر طبیعی بهرهمنـد گردنـد. لـذا در کـشور مـا همانند بسیاری از کشورهای دیگر برنامـه هـای آموزشـی مبـسوطی برای ارتقاء سطح آگاهی آفراد جامعه نسبت به جنبـه هـای مختلـف

دیابت در حال اجرا هستند در این راستا، مرکز تحقیقـات دیابـت پژوهـشکده علـوم غـدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهـران بـا همکـاری بنیـاد امـور بیماری های خاص، اقدام بـه تهیـه و تکثیـر کتابچـه هـای آموزشـی بیماران دیابتی نموده است. هر ساله این کتابچه ها با اسـتناد بـه تـازه ترین یافته های علمی در زمینه دیابت و تحت نظر متخصـصین غـدد بازبینی میشوند. بدیهی است توصیه های مندرج در این کتابچه ها، به هیچ وجه جایگزین درمان پزشکی نمیباشند.

دیابت چیست و انواع آن کدامند؟

دیابت یا بیمای قند به علت ناتوانی بــدن در تولیــد یــا بــه کــارگیری انـسولین پدیـد مـیآیـد. انـسولین مـادهای اسـت کـه در بـدن توسـط لوزالمعده تولید می شـود و باعـث میشود قند یا به عبـارتی مهمتـرین منبـع انـرژی بـدن مـورد اسـتفاده سلولها قرار گیرد.

آیا دیابت روی بینایی اثر میگذارد؟

اگر مبتلا به دیابت هستید، بدن شما نمیتواند بدرستی از قند موجود در خونتان استفاده کند، در نتیجه غلظت قندخون افزایش مـییابـد. قند خون بالا میتواند سبب پیدایش تغییراتی در رگهای کوچک بدن شود و از این طریق دیابت روی بینایی اثر میگذارد. انـواع درگیـری چــشم در دیابــت عبارتنــد از: آب مرواریــد (کاتاراکت)، آب سیاه (گلوکوم) و از همه مهمتر از بین رفتن عروق داخـل کـره چـشم (رتینوپاتی) که مورد آخر شـیوع و اهمیـت بیـشتری در مبتلایـان بـه دیابت دارد. مسلم آن است که در بیمـاران دیـابتی بـا کنتـرل خـوب قندخون، تا حد زیادی مـیتـوان از بـروز عـوارض چـشمی دیابـت جلوگیری کرد یا زمان بروز آن را به تعویق انداخت. حتـی اگـر ایـن مشکلات پیش آمده باشد، با کنترل خوب قند خون احتمال پیشرفت

بیماری کاهش مییابد.

رتینوپاتی دیابتی چیست؟

رتینوپاتی دیابتی یک واژه کلی است که برای بیان مشکلات عروقـی ایجاد شده در شبکیه چشم بیماران دیابتی به کار می رود و خـود بـه دو نوع تکثیری و غیرتکثیری تقسیم میشود. شـبکیه در واقـع پـرده انتهای چشم است که تصویر اشیاء محـیط پیرامـون بعـد از عبـور از مردمک، قرنیه و فـضای داخـل چـشم بـر روی آن مـی افتـد و بـه صورت یک پیام قابل درک به مغز ارسـال مـی گـردد تـا مـا بتـوانیم ببینیم. آسیب به شبکیه به دنبـال بیمـاری دیابـت، رتینوپـاتی دیـابتی

صورت عدم درمان به موقع سبب نابینایی مـی شـود. اگـر مبـتلا بـه دیابت هستید به خاطر داشته باشید که روش هـایی بـرای تـشخیص زودرس و درمان سریع مشکلات بینایی وجود دارند که می توانند از

پیشرفت ضایعات چشمی خفیف جلوگیری نمایند.

میزان بروز بیماری چقدر است؟

اختلال شبکیه به طور شایع در بیماران مبتلا به دیابت نوع دوم )دیابتی کـه بیشتر در سنین بالا رخ میدهد و درمان آن، اغلب با قرص های خـوراکی است( در زمان تشخیص بیماری دیده مـی شـود. در بیمـاران جـوانی کـه دیابت نوع اول )که انسولین تنهـا راه درمـان آن اسـت( دارنـد, رتینوپـاتی حدودا ۵ سال پس از شروع بیماری به وجود می آید.

انواع رتینوپاتی

در نوع غیرتکثیری )که نام علمی آن رتینوپاتی غیرپرولیفراتیواسـت(، به علت بالا بودن قند خون و رسوب آن در عروق شبکیه این عـروق تنگ می شوند. گرچه این نوع آسیب عروقی ممکن است سبب تغییر دید فرد نشود و علامتی نداشـته باشـدکه بیمـار متوجـه وجـود ایـن درگیری در چشم خود گردد، ولی اگر نقطه حساس دیـد در شـبکیه )ماکولا( دچار آسیب عروقی شـود، کـاهش بینـایی رخ خواهـد داد. برای آسیب عروقی غیرتکثیری شـبکیه معمـولاً درمـان خاصـی لازم نیست اما در صورت آسیب به نقطه حساس دید، باید درمان صورت

گیرد که البته موثر بوده و سبب بازگشت دید فرد خواهد شد. در برخی از بیماران دیابتی این نوع آسیب غیرتکثیری پیشرفت کـرده و پس از چند سال به یک آسیب جدی به عروق شبکیه منجر میگردد که رتینوپاتی تکثیری نامیده میشود. در این نـوع آسـیب عروقـی، رگهـای شبکیه مسدود می شوند و عروق جدیدی ایجاد مـی شـوند کـه بـسیار ضعیف و نازک هستند و باعث نشت خون در سطح شبکیه میشوند. در صورت وقوع خونریزی، قسمتی از شبکیه که در ناحیه خـونریزی قـرار گرفته دچار مرگ میشود و جای آن بافتی شبیه بافت محل بهبودی زخم میماند. این قسمتهای کوچک میتوانند گسترده شوند

و به علت این که هر زخم تمایل به جمع شدن دارد، به شبکیه فـشار وارد کرده و اختلال بینایی حاصل میشـود، در بـدترین حالـت اگـر درمان صورت نگیرد جمع شدن بافت، باعث کنـده شـدن شـبکیه از پشت کره چشم میشود. در حالی که تارشدن دید، در وضعیت »آسیب به نقطه حـداکثر دیـد« )درگیری ماکولا( ممکن است در همان اوائل پیشرفت بیمـاری، فـرد را متوجه سازد، اما »اختلال تکثیری شبکیه« تا وقتی که عوارضی مثل خونریزی و ایجاد بافت جوشگاهی پیش نیامـده اسـت، معمـولاً بـی علامت است. این دلیل تاکید بسیار زیادی است که روی مراجعههای مرتب و مکرر بیماران دیابتی به چشم پزشـک و معاینـه دسـت کـم سالانه بیماران توسط متخصصین چشم، میشود.

خونریزی شبکیه و علائم آن چیست؟

در بیماران دیابتی مبتلا به اختلال شبکیه، ممکن است خـونریزی در داخل چشم اتفاق افتد. خونریزی میتواند ابتدا بدون علامـت باشـد )یعنی اختلال در بینایی ایجاد نکند( اما در مراحل بعـدی زمـانی کـه عروق جدید ایجاد می شوند، مـیتوانـد بزرگتـر و شـدیدتر شـده و علائم قابل توجهی را بوجود آورد. مثل بقیه مـوارد اخـتلال شـبکیه، تجربه هر شخصی از خونریزی متفاوت است. بعضی بیمـاران، آن را شبیه مگسپران و بعـضی بـا اشـکالی شـبیه بـه عنکبـوت توصـیف میکنند. بعضی میگویند مثل این است که از خلال یک پرده تاریـک یا لکههای متراکم یا سیاهیهای لکهای که توسـط یـک هالـه نـازکتر احاطه شده نگاه میکنند خونریزی دردناک نیست ولی از دست دادن

دید به خصوص اگر ناگهانی باشد ترسناک و پریشان کننده است. گاهی شاید سردرد یا دردی در پشت چشم، هشدار بروز قریبالوقـوع یـک محیط که در یک نگاه دیده میشود( کم میشود و این حتی در صـورتی کـه مرکز میدان دید کاملاً به خوبی دیده شود، مانع رانندگی و باعث برخـورد بـه اشخاص و اشیاء هنگام راه رفتن میشود.

اگر خونریزی به وقوع بپیوندد چه باید کرد؟

اگر خونریزی به وقوع بپیوندد، باید بـا چـشم پزشـک خـود تمـاس بگیرید تا در اولین فرصت شما را ببیند. از چشم پزشک خود بپرسید که در این شرایط چه باید بکنید و چه نباید بکنیـد مـثلاً چـه زمـانی میتوانید دوباره ورزش کنید.

آیا راهی برای جلوگیری از خونریزی وجود دارد؟ برای جلوگیری از خونریزی شبکیه، کنترل دقیق قند و فشار خون بیمـار اهمیت دارد. لیزر درمانی به کنترل خونریزیهایی کـه بـه تـازگی اتفـاق افتاده است و یا پیش گیری از بروز آنها کمک میکنـد. خـونریزیهـای وسیع تر، معمولاً از رگ های نازک جدید اتفاق میافتد و زمانی که لیزر درمانی موفقیت آمیز باشد خونریزی متوقف خواهد شد.

اهمیت معاینه و پیگیری چشم در چیست؟

همانگونه که ذکر شد، پیشرفت اولیه بیمـاری معمـولاً هـیچ علامـت خاصی ندارد که بیمار را متوجه مـشکل چـشمی خـود بکنـد و اگـر معاینه چشم به طور منظم انجام نشود، وقتی متوجه بیماری میشویم که درمان، ناممکن یا دشوار است. بنابراین معاینـه چـشم در بیمـار دیـابتی نـوع۲، ازهنگـام تـشخیص بیماری، باید سالی یکبار تکرار شود. در مورد کودکان دیابتی بایـد۱۰ سال پس از تشخیص دیابت، این معاینـات شـروع شـوند و چنانچـه قبل از گذشت۱۰ سال از شروع بیماری به ۱۲سالگی برسند، بایـد از همان ۱۲ سالگی شروع به انجام معاینات کرد.

 

ایـن معاینـات، شـامل بررسـی دقیق و کامل ته چشم و شبکیه )معمولاً با اسـتفاده از قطـرات گشاد کننده مردمک( است کـه توسط یـک متخـصص چـشم، انجام مـی گیـرد. اگـر اخـتلال

شبکیه، سریع تشخیص داده شود، درمان با لیزر بطور معمول موفقیت آمیز است و خطر کوری را کاهش میدهد.

لیزر درمانی تا چه حد موفقیت آمیز است؟

به خاطر داشته باشید که درمان با لیزر، یک معجزه نیست. فقـط مـیتوانـد جلوی آسیبهای بعدی شبکیه را بگیرد. درمان با لیزر)در اختلال تکثیـری شبکیه( تقریباً در۸۰% موارد میتواند دید را حفـظ و گـاهی بهتـر کنـد. در بیماران با »آسیب به نقطه حداکثر دید« در ۶۰% مـوارد مـیتوانـد جلـوی بدتر شدن آن را بگیرد یا حداقل بدتر شدن آن را به تاخیر بیندازد. معمـولاً

در حدود ۳-۴ ماه طول می:شد تا درمان اثر خود را نشان هد. به هرحال، ممکن است بعد از چندین جلسه درمان، کـاهش کیفیـت دید مثلاً اشکال دید در نورکم، تشخیص رنگ ها و دیدن جرقه هـای نور جلوی چشم، رخ دهد.

برداشتن زجاجیه چیست؟

در موارد »اختلال تکثیری شبکیه« وقتی زخم شبکیه ایجاد شده و درمان با لیزر نمیتواند کمک کند، ممکن است عمل جراحی برداشتن زجاجیه لازم باشد.

 

در باره لیزر درمانی بیشتر بدانیم

لیزر درمانی برای بیشتر مردم دردناک نیست. گرچه عدهای ممکن است مقـداری درد را تجربه کنند. بسیاری از مـردم میگوینـد لیـزر درمـانی، در جلسه اول دردناک نیست، اما اگر جلسات بـه تعـداد زیـاد تکرار شوند، درمان دردنـاک میشود به بعضیها احـساس مورمورشدن در چشم یا احساس فرورفتن خار در چشم دست میدهد. بعضی لیزرها با جرقههای نور روشن کار میکننـد وایـن معمـولاً آن نوعی است که دردناک است. انـواع دیگـر کـه منبـع نورشـان بـرای بیماران قابل دیدن نیست، درد ایجاد نمیکنند. اگـر شـما درد زیـادی در هنگام درمان حس کردید، باید به چشمپزشک خود بگویید. برای کاهش درد راههایی مثل استفاده از قطرههای بیحس کننده چشم یـا تزریق مسکن وجود دارد. طول مدت هر جلسه درمان، در افراد فرق میکند. اما معمولاً بعد از درمان سرپایی و بعد از هر جلسه میتوانید به خانه بروید. از متخصص چشم خود بپرسید که درمان چـه مقـدار طول خواهد کشید و آیا به درمان های بعدی نیاز هست یا خیر.

بعد از درمان

بلافاصله بعد از درمان، دید به چه صورت در می آید؟

بیشتر بیماران طی چند ساعت بعد از درمان دید کمی دارنـد. بعـضی میگویند به نظر میرسد همه چیز تا مدتی در هالهای از نور ارغوانی ملایم یا قرمز، غوطهور است. اگر بعد از یک روز، سطح چشم خیلی سوزش داشته باشد یا اگر بعد از یک هفته، بینایی به حد طبیعی خود

نرسیده باشد، فوراً با پزشک معالجتان تماس بگیرید. مدتی طول میکشد تا اثرات مناسب لیزر درمانی آشکار شود. بینـایی ممکن است بعد از درمان، بدتر شود و ۶-۳ مـاه طـول مـیکـشد تـا وضعیت مناسب استقرار یابد. این انتظار که تمام مـشکلات چـشمی، بلافاصله بعد از درمان از بین برود واقع بینانه نیست. معمولاً ۳-۴ ماه طول میکشد تا نتایج رضایت بخش درمان آشکار شوند.

چه مدت بعد از شروع درمان باید چشم ها بررسی شود؟

با توجه به نوع و شدت اخـتلال شـبکیه، متخـصص چـشم دفعـات مراجعه را به شما خواهد گفت. حتی بعد از درمان مناسـب بـا لیـزر، باید چشمان فرد به طور مرتب تحت نظـر باشـند تـا اگـر ضـایعات بعدی نیاز به درمان داشتند، درمان شوند.

ورزش های مناسب در زمان درگیری چشم در دیابت کدامند؟

در افراد دیابتی مبتلا به اخـتلال عـروق شـبکیه چـشم، ورزش هـا و فعالیت هایی که فشار داخل چشم را بالا میبرند )ورزش هایی که با زور زدن شدید همراه هستند(، مثـل وزنـهبـرداری و یـا بلنـد کـردن وزنههای سنگین ممکن است سبب خـونریزی داخـل چـشم شـوند بنابراین انجام اینگونه حرکات برای این بیمـاران ممنـوع مـیباشـد. حتی دویدن سریع نیز در این افراد خطرناک است. پیادهروی و شـنا جزء ورزش های پیشنهادی در این افراد هستند.

با تغییرات دید ناشی از دیابت چه باید کرد؟

درصورت بروز اختلال بینایی ناشی از دیابت حتی کارهایی که بیمار روزانه برای درمان و کنترل بیماری دیابت خود انجام میداده مـشکل میشود. به خصوص کـه گـاهی اطرافیـان درک درسـت و کـاملی از آنچه برای بیمار اتفاق افتاده ندارند حتـی درخواسـت کمـک هـم از دیگران برای بیمار آسان نیست. مردم راههای مختلفی بـرای مواجهـه با این وضعیتها دارند. این مضمون سخن یک خانم جوان است: «با ایجاد هر درجه از معلولیت، به انسان احساس جداشدگی از دیگـران دست میدهد. حتی اگر در خانهای پرجمعیت هم زندگی کنیم، بـاز

هم احساس تنهایی وجود دارد.»

یک راه کمککننده، مشاوره است. بسیاری از مـردم نمـیتواننـد در مورد مشکلاتشان با دیگران صحبت کنند. تجربه از دست دادن دید به سختی قابل بیان است. احساساتی که برای خود بیمار مـی تواننـد کاملاً قوی و جدی باشند ممکن است نـزد افـراد دیگـر، غیرطبیعـی، غیرعادی و احمقانه به نظر برسند. به هر حال صحبت بـا دوسـتان و بستگان در مورد مشکلات میتواند خیلی کمک کننده باشد. صحبت کردن با کسانی هم که مـشکلات مـشابه دارنـد در خیلـی از مـوارد، بسیار کارساز است. مددکاران اجتماعی و اعضای تـیم پزشـکی نیـز

معمولاً آماده شنیدن سخنان شما هستند. ورزشها و روش های آرامبخشی نیز میتوانند موثر باشند. بـسیاری از مردم روش های خودآرام بخـشی۱ مثـل یوگـا و مدیتیـشن۲ را در فرونشاندن نگرانی و حتی تنظیم قندخون مفید میدانند. با مراجعه به کتابخانه میتوانید کتاب هایی را در این باره بیابید. ورزش ً بـه شـما کمک میکند که از نظر جسمی و ذهنـی وضـعیت بهتـری احـساس کنید. اثر ورزش در کنترل دیابت نیز قابل انکار نیست. راه رفتن، شنا و رکـاب زدن روی دوچرخـههـای ثابـت اقـسام ملایمـی از ورزش هستند که حتی برای افراد دچار کاهش دید قابل انجامند.

 

دانلود مقاله:

درباره نویسنده

دکتر افشین عشقی

دکتر افشین عشقی کار خود را در زمینه معالجه بیماران دیابتی در سال ...

دیدگاهتان را بنویسید